'Επιστροφές': Νέο καλντερίμι στην Αρτσίστα Ζαγορίου

Οι σχέσεις καταγωγής ως αφετηρία ανάπτυξης συμμετοχικών μοντέλων αποκατάστασης και ανάδειξης πολιτισμικών τοπίων.

Συμμετοχικό Εργαστήριο Πέτρινης Δόμησης: 24 Αυγούστου 2020 – 13 Σεπτεμβρίου 2020

‘Επιστροφές’ στην Αρτσίστα Ζαγορίου

Το Μπουλούκι και ο Σύλλογος Νέων Αρίστης συνδιοργανώνουν, υπό την αιγίδα της περιφέρειας Ηπείρου και με την υποστήριξη του Δήμου Ζαγορίου, το 1ο συμμετοχικό εργαστήριο πέτρινης δόμησης στον οικισμό της Αρίστης στο δυτικό Ζαγόρι, το οποίο θα πραγματοποιηθεί από 24 Αυγούστου έως 13 Σεπτεμβρίου 2020, και καλούν τους Αριστινούς και τις Αριστινές από την Ελλάδα και το εξωτερικό να δηλώσουν συμμετοχή. Πράγματι, η δράση αυτή απευθύνεται πρωτίστως σε ανθρώπους με καταγωγή από την Αρίστη –ανεξάρτητα από την επαγγελματική τους εξειδίκευση– οι οποίοι θα έχουν την ευκαιρία να εργαστούν από κοινού και να κτίσουν το νέο καλντερίμι του οικισμού, υπό την καθοδήγηση τριών έμπειρων μαστόρων-εκπαιδευτών.

Έργο

Αντικείμενο του εργαστηρίου είναι η ανακατασκευή του λιθόστρωτου καταστρώματος (καλντερίμι) ενός μονοπατιού 60 μέτρων, που συνδέει την πλατεία του χωριού με το κεντρικό καλντερίμι του μαχαλά του Αϊ-Θανάση. Αν και το μονοπάτι αυτό εξυπηρετεί ιδιαίτερα την κυκλοφορία των πεζών στον οικισμό, έχει πλέον εγκαταλειφθεί. Xρησιμοποιείται αραιά μόνον από τους λιγοστούς εναπομείναντες κατοίκους που άλλοτε συνήθιζαν να το περπατούν. Επίσης, θα επισκευαστούν και θα ανακατεσκευαστούν ξερολιθικοί τοίχοι εκατέρωθεν του μονοπατιού.

 

1/2

Αρίστη Ζαγορίου, τοπογραφικό σχέδιο της υφιστάμενης κατάστασης και της πρότασης αποκατάστασης του μονοπατιού στο οποίο θα διεξαχθεί η δράση 'Επιστροφές'

Επιστροφές

Ένας από τους κύριους στόχους του εργαστηρίου είναι η ενδυνάμωση της εμπλοκής της τοπικής κοινωνίας στη διαχείριση του δικού της τοπίου και δημόσιου χώρου. Μέσα από αυτή τη διαδικασία ανιχνεύεται η δυναμική της ενεργής συμμετοχής της κοινότητας στην πρόσληψη της πολιτισμικής κληρονομιάς.

Θέτοντας στο επίκεντρο την τοπική κοινωνία, η δράση εστιάζει στους Αριστινούς: τους μόνιμους κατοίκους του οικισμού, καθώς και αυτούς με καταγωγή από την Αρίστη που σήμερα ζουν σε άλλες πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού. Ακόμη, σε όσους διαμένουν ή άμεσα σχετίζονται με την ευρύτερη περιοχή του Ζαγορίου. Στους παραπάνω θα δοθεί προτεραιότητα συμμετοχής, με πρώτο κριτήριο τη σχέση με την Αρίστη, δίχως να αποκλείεται η συμμετοχή όσων δεν πληρούν τα παραπάνω.

Με τον τίτλο ‘Επιστροφές’ δηλώνουμε την πρόθεσή μας να προσκαλέσουμε πρωτίστως όλους όσους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο διατηρούν σχέσεις με την Αρίστη και το Ζαγόρι, να συνεργαστούν πάνω στο “ξαναφτιάξιμο” του τόπου τους.

Εργαστήριο

Το εργαστήριο είναι διάρκειας τριών (3) εβδομάδων και προσφέρεται η δυνατότητα παρακολούθησης μιας, δύο ή και των τριών εβδομάδων. Συγκεκριμένα:

1η εβδομάδα: 24 - 30/08  |  2η εβδομάδα: 31/08 - 06/09  |  3η εβδομάδα: 07 - 13/09

 

Η πρακτική θα λαμβάνει χώρα καθημερινά, Δευτέρα με Παρασκευή, 8:00 - 16:00, με διάλειμμα για κολατσιό. Η παρακολούθηση των δράσεων του Σαββατοκύριακου είναι προαιρετική.

Προκηρύσσονται θέσεις για μέγιστο αριθμό δέκα (10) συμμετεχόντων ανά εβδομάδα. Συνεπώς, για όλη τη διάρκεια του εργαστηρίου ο μέγιστος συνολικός αριθμός συμμετεχόντων είναι τριάντα (30) και ο ελάχιστος δέκα (10). Όπως προαναφέρθηκε προτεραιότητα δίνεται σε όσους έχουν καταγωγή από (ή διαμένουν στην) Αρίστη. Η πρόσκληση είναι ανοιχτή σε όλους όσους ενδιαφέρονται να μαθητεύσουν στην παραδοσιακή δόμηση με πέτρα χωρίς να απαιτείται προηγούμενη εμπειρία. Η παρακολούθηση του εργαστηρίου είναι δωρεάν. Σε κάθε συμμετέχοντα/ουσα που δεν διαθέτει κατάλυμα/οικία στην Αρίστη προσφέρεται φιλοξενία σε ιδιωτικό χώρο κάμπινγκ, με σκηνή, υπόστρωμα, WC, ντούζ και Wi-Fi. Σε όλους τους συμμετέχοντες προσφέρεται ημι-διατροφή (κολατσιό και ένα κυρίως γεύμα).

Το έργο και η πρακτική εξάσκηση των συμμετεχόντων θα πραγματοποιηθεί υπό την καθοδήγηση τριών (3) έμπειρων μαστόρων - εκπαιδευτών πλαισιωμένων από τρεις (3) βοηθούς. Δύο από τους βοηθούς προέρχονται από την ομάδα των εννέα (9) μαθητευόμενων μαστόρων της δράσης Καλντερίμι Χ2 [1]. Για τον τρίτο βοηθό προκηρύσσεται μία (1) θέση μαθητευόμενου τεχνίτη, μόνιμου κατοίκου Ζαγορίου.

Για τον μαθητευόμενο τεχνίτη προβλέπεται διαμονή στην Αρίστη, ημι-διατροφή(κολατσιό και ένα κυρίως γεύμα) καθώς και αποζημίωση 35 ευρώ/ημέρα (συνολικά 700 ευρώ καθαρά για 20 ημέρες μαθητείας, 17 Αυγούστου 2020 – 13 Σεπτεμβρίου 2020).

Τα κριτήρια με βάση τα οποία θα πραγματοποιηθεί η επιλογή του μπορούν να περιγραφούν ως εξής:

· ΕΝΤΟΠΙΟΤΗΤΑ. Το κάλεσμα απευθύνεται σε τεχνίτες που διαμένουν μόνιμα στο Δήμο Ζαγορίου, ωστόσο προτεραιότητα θα δοθεί σε υποψήφιους από την Αρίστη.  

· ΒΑΘΜΟΣ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗΣ και ΚΙΝΗΤΡΟ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ. Η μαθητεία απευθύνεται σε επαγγελματίες τεχνίτες που ήδη δραστηριοποιούνται στον κλάδο της κατασκευής.

· ΕΜΠΕΙΡΙΑ. Η εργασιακή εμπειρία σε λίθινες κατασκευές, η προγενέστερη επαφή με τις παραδοσιακές τεχνικές και η πιθανή συμμετοχή σε εργαστήρια και εκπαιδευτικές δράσεις, θα συνεκτιμηθούν θετικά.

· ΗΛΙΚΙΑ. Το κάλεσμα απευθύνεται σε υποψηφίους έως και 45 ετών.

 

[1] Η εκπαιδευτική δράση Καλντερίμι Χ2 πραγματοποιήθηκε μεταξύ Σεπτεμβρίου - Οκτωβρίου 2019 στην Πλάκα Τζουμέρκων και έλαβε την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού.

Αρίστη Ζαγορίου, άποψη του μονοπατιού με το διατηρούμενο αυθεντικό λιθόστρωτο κατάστρωμα στο οποίο θα διεξαχθεί η δράση 'Επιστροφές'

Συνεργασίες

Πολύτιμοι συνεργάτες της ομάδας Μπουλούκι στη δράση αυτή είναι το Πανεπιστήμιο του Sheffield, η αρχιτεκτονική σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και το Μετσόβιο Κέντρο Διεπιστημονικής έρευνας του ΕΜΠ. Φοιτητές από τα τρία αυτά ιδρύματα θα αναλάβουν να φέρουν σε πέρας ένα σύνολο από ερευνητικές εργασίες οι οποίες θα αφορούν αντίστοιχα στα εξής θέματα:

1)  Πολιτισμική διαχείριση μέσα από τη διερεύνηση της τοπικής γνώσης και γνώμης.

2)  Αποτυπώσεις, χαρτογραφήσεις και χωρικές αναλύσεις των δρόμων του οικισμού.

3)  Μελέτη για τους όρους επαναλειτουργίας του παρακείμενου νταμαριού σε τοπική κλίμακα.

 

Παράλληλες Δράσεις

Τα Σαββατοκύριακα του εργαστηρίου αφιερώνονται σε παράλληλες δράσεις ανοιχτές στο κοινό:

 

29-30 /08 | Πεζοπορία από το γεφύρι της Αρίστης στο γεφύρι της Κλειδωνιάς με ενδιάμεσους σταθμούς την παλαιολιθική βραχοσκεπή στο Κλειδί και το μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων. Προβολή ντοκιμαντέρ σχετικά με τον πολιτισμό και τον κόσμο του Ζαγορίου - είσοδος ελεύθερη.

 

05-06 /09 | Ημερίδα για το πολιτιστικό τοπίου του Ζαγορίου, η οποία περιλαμβάνει: α) Πρωινή συνεδρία με παρουσιάσεις της προόδου και των αποτελεσμάτων της έρευνας των συνεργαζόμενων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. β) Απογευματινή στρογγυλή τράπεζα με θέμα το νομοθετικό πλαίσιο και τις προδιαγραφές που αφορούν επεμβάσεις στο δημόσιο χώρο των παραδοσιακών οικισμών, με έμφαση στα καλντερίμια. Η εκδήλωση είναι ανοικτή στο κοινό και η είσοδος ελεύθερη.

 

12-13 /09 | Πολιτιστικός περίπατος στον ιστορικό τόπο που έλαβε χώρα η Μάχη της Γκραμπάλας με αφορμή την επέτειο των 80 χρόνων (1940). Θα επισκεφτούμε τα πολυβολεία του ’40, το μνημείο των Ιταλών πεσόντων και το ιερό δάσος της Αγίας Παρασκευής.

 

Διάλογος

Ήδη από το Μάρτιο του 2018, μετά από πρόσκληση του Συλλόγου Νέων Αρίστης και με την υποστήριξη του White Rose College of the Arts & Humanities[2], το Μπουλούκι επισκέφτηκε την Αρίστη σε μια προσπάθεια ερμηνείας και καταγραφής των καλντεριμιών του οικισμού. Έκτοτε, επέστρεψε τον Αύγουστο 2019 και τον Ιανουάριο 2020[3] στο πλαίσιο συναντήσεων-συζητήσεων με την Αριστινή και Ζαγορίσια κοινότητα, ούτως ώστε να καλλιεργηθεί το περιβάλλον συνεργασίας που απαιτεί το συγκεκριμένο εγχείρημα. Κατά τη διάρκεια των δύο αυτών συναντήσεων παρουσιάστηκαν στο κοινό τα πρώτα ευρήματα της επιτόπιας έρευνας και συζητήθηκε η πρωτοβουλία της διοργάνωσης του εργαστηρίου. Κυρίως όμως, ακούστηκαν οι προβληματισμοί και οι απόψεις της τοπικής κοινωνίας, παρουσία εκπροσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης και του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού.

 

Περαιτέρω, πολύ πρόσφατα ξεκίνησαν οι διαδικασίες σύνταξης φακέλου για την ένταξη του πολιτιστικού τοπίου του Ζαγορίου στα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Η συγκυρία αυτή, αποτελεί μια εξαιρετική αφορμή συνάντησης των φορέων της διοίκησης με την τοπική κοινωνία. Όπως ήδη αναφέρθηκε, μια πρώτη τέτοια συνάντηση έλαβε χώρα στην παρουσίαση της ομάδας μας τον Ιανουάριο του 2020[2], στο Aristi Mountain Resort και υπάρχουν πλέον όλες οι προϋποθέσεις για να επαναληφθεί κατά τη διάρκεια των τριών εβδομάδων του εργαστηρίου.

[2] περισσότερα στον ετήσιο απολογισμό 2018/2019, σελ. 39-40

 

[3] Βίντεο από την παρουσίαση-συζήτηση για την δράση 'Επιστροφές' στην Αρίστη στις 12-01-2020  

Αρτσίστα

Η Αρίστη αποτελεί γόνιμο πεδίο διαλόγου για θέματα που αφορούν ολόκληρο το Ζαγόρι (και όχι μόνο) επειδή:

 

Το τοπίο της Αρίστης, όπως και πλήθος άλλων παραδοσιακών οικισμών της Ηπείρου, βρίσκεται υπό καθεστώς ταυτόχρονης προστασίας και απειλής λόγω πιέσεων που σχετίζονται κυρίως με την τουριστική ανάπτυξη. Η σταδιακή αλλοίωση αυτού του τοπίου, ξεκινώντας από τις παραδοσιακές υποδομές [όπως τα καλντερίμια, οι μάντρες και οι πεζούλες] και φτάνοντας μέχρι τα κτίρια και τις αρχιτεκτονικές μορφές, συμβαίνει την ίδια στιγμή που αυτές αποτελούν αντικείμενο προστασίας αλλά και το κατεξοχήν «προϊόν» της τουριστικής ανάπτυξης. Η αντίφαση αυτή διαπερνά τους περισσότερους παραδοσιακούς οικισμούς της χώρας.

Επιπλέον, η άγνοια γύρω από τα συγκεκριμένα γνωρίσματα της παραδοσιακής οικοδομικής, η απουσία οδηγιών προσαρμοσμένων στην ιδιοσυγκρασία του εκάστοτε τόπου και η σχεδόν ολοκληρωτική εγκατάλειψη της μαστορικής τέχνης, παρατηρούνται ταυτόχρονα με την εξιδανίκευση της παράδοσης, την άνθιση του λόγου περί τοπικής ταυτότητας και την εξύμνηση των παλιών μαστόρων. Η αντιφατική αυτή συνθήκη, που στην περίπτωση της Αρίστης βρίσκει μια παραδειγματική έκφραση, χαρακτηρίζει σε μεγάλο βαθμό το Ζαγόρι, την Ήπειρο, και την Ελλάδα.

Η οριστική εγκατάλειψη των οικισμών της υπαίθρου όπως συντελέστηκε τον περασμένο αιώνα, αλλά και η απόσυρση της εναπομείνουσας κοινότητας, η απουσία συμμετοχής στη διαχείριση του δημόσιου χώρου, συμβάδισε εμφανώς με την εξιδανίκευση των τόπων αυτών που ανάγονται πλέον σε τόπους διακοπών.

Αρίστη Ζαγορίου, άποψη του μονοπατιού στο οποίο θα διεξαχθεί η δράση 'Επιστροφές'

Ωστόσο, μπορούμε παράλληλα να αναγνωρίσουμε πως οι περιοδικές αυτές επιστροφές που συντελούνται με συνέπεια κάθε Χριστούγεννα, κάθε Πάσχα και κάθε καλοκαίρι, φανερώνουν και μια άλλη δυναμική, καθώς ο τόπος δύναται να φέρνει (και να ξαναφέρνει) πίσω σε αυτόν διαδοχικές γενιές ανθρώπων. Με άλλα λόγια, πίσω από αυτές τις επιστροφές διαφαίνεται ένα ετερογενές αλλά και σχετικά σταθερό ενδιαφέρον για τους καταγωγικούς τόπους. Εφόσον αναγνωρίζουμε ένα τέτοιο ενδιαφέρον, πώς μπορούμε να δουλέψουμε περαιτέρω με αυτό; Μπορούν άραγε να εμφανιστούν ξανά τα «πολλά χέρια» στους οικισμούς της υπαίθρου, έστω και για τρεις εβδομάδες;

Η δράση «Επιστροφές: Νέο Καλντερίμι στην Αρτσίστα Ζαγορίου», που διοργανώνεται από κοινού με το Σύλλογο Νέων Αρίστης προτάσσει το πέρασμα από τη νοσταλγική αναπόληση ή την αναψυχή στην ενεργό δράση. Είναι μια προσπάθεια να ερευνήσουμε το κατά πόσο μπορούμε να επανέλθουμε σε συμμετοχικές διαδικασίες όσον αφορά την ανάπλαση του χώρου που μας ενδιαφέρει προσωπικά. Μια διερεύνηση νέων «επιστροφών», περιοδικών και επίμονων για να διεκδικούμε ένα παρόν μεστό νοήματος για τους τόπους μας και για εμάς.

Συνοπτικά

Συνδιοργάνωση: Μπουλούκι, Σύλλογος Νέων Αρίστης

Αιγίδα: Περιφέρεια Ηπείρου

Υποστήριξη: Δήμος Ζαγορίου

Συνεργασία: Πανεπιστήμιο Sheffield, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ΜΕΚΔΕ ΕΜΠ

Συντονισμός: Φαίδων Μουδόπουλος - Αθανασίου

Εργαστήριο: 24 Αυγούστου 2020 - 13 Σεπτεμβρίου 2020

- Κριτήριο: εντοπιότητα (προτεραιότητα σε Αριστινούς και Ζαγορίσιους)

- Δωρεάν Συμμετοχή

- Προσφέρεται διαμονή (ιδιωτική κατασκήνωση και εξοπλισμός) και ημι-διατροφή (κολατσιό και ένα κυρίως γεύμα)

- Εργασία: Δευτέρα - Παρασκευή, 08.00 - 16.00

- Παράλληλες πολιτιστικές δράσεις: Σάββατο και Κυριακή 

- Δήλωση συμμετοχής για μία (1) έως τρεις (3) εβδομάδες μέχρι 30 Ιουνίου 2020 εδώ

Μαθητεία τεχνίτη: 17 Αυγούστου 2020 – 13 Σεπτεμβρίου 2020

- Κριτήρια: εντοπιότητα (μόνιμος κάτοικος Ζαγορίου), κίνητρο συμμετοχής, εμπειρία , ηλικία (έως 45 ετών)

- Αποζημίωση: 35 ευρώ/ημέρα εργασίας

- Προσφέρεται διαμονή και ημι-διατροφή (κολατσιό και ένα κυρίως γεύμα)

- Εργασία: Δευτέρα - Παρασκευή, 08.00 - 16.00

- Παράλληλες πολιτιστικές δράσεις: Σάββατο και Κυριακή

- Δήλωση συμμετοχής μέχρι 30 Ιουνίου 2020 εδώ